‘साहित्यामूलाग्र’ संपादकीय सप्टेंबर -२०२६

शब्दांच्या पाऊलवाटेवरून माणुसकीच्या शोधात…

प्रिय वाचकहो,

साहित्य हे केवळ शब्दांचे अलंकार नसतात; ते आपल्या काळाचे प्रतिबिंब असते. आपल्या आजूबाजूला घडणाऱ्या घटना, माणसांच्या मनातील सुख-दुःख, नात्यांतील ऊब, सामाजिक विषमता, निसर्गाची हाक, बदलत्या जीवनशैलीची आव्हाने आणि माणुसकीचा शोध—हे सारे साहित्याच्या शब्दांतून व्यक्त होत असते. ‘साहित्यामूलाग्र’च्या सप्टेंबर २०२६च्या अंकातूनही याच विविध संवेदनांचा समृद्ध अनुभव घेता येतो.

या अंकातील साहित्याकडे पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—विषय वेगवेगळे असले तरी केंद्रस्थानी ‘माणूस’ आहे.

तुकाराम पुंडलिक खिल्लारे यांच्या ‘हायकू’मधून अल्प शब्दांत निसर्ग, पाऊस, प्रेम, वेदना आणि जीवनानुभवांचे विश्व उलगडते. काही ओळींच्या या लघुकाव्यातून मोठा आशय व्यक्त करण्याची ताकद जाणवते. तर मोक्षदा विजय बेलखेडे यांच्या ‘आला आला श्रावण’ या कवितेत श्रावणाच्या आगमनाने हिरवा शालू नेसलेली धरती, इंद्रधनुष्य, झरे, महादेव आणि बैलपोळ्याचा उत्साह अशा ग्रामीण जीवनाच्या प्रसन्न प्रतिमा खुलतात.

देवानंद पवार यांच्या ‘पड-पड रे पाण्या’मध्ये मात्र पावसाची प्रतीक्षा करणाऱ्या शेतकरी जीवनाची आर्तता आहे. त्याच वेदनेचा अधिक तीव्र आणि अस्वस्थ करणारा आविष्कार सुशील केकान यांच्या ‘दारावर मरण उभी आहे’ या कवितेत दिसतो. शेती, कर्ज, दुष्काळ आणि निसर्गाच्या अनिश्चिततेने घेरलेल्या शेतकऱ्याच्या जीवनातील संघर्ष या कवितेतून समोर येतो. ग्रामीण जीवनाकडे पाहताना केवळ हिरवाई दिसत नाही; त्या हिरवाईमागे घाम, कष्ट आणि चिंता देखील असतात, याची जाणीव हे साहित्य करून देते.

स्वामी बोबडे यांच्या ‘माय’ या कवितेत शेतात राबणाऱ्या मातेचे कष्ट, पावसाची प्रतीक्षा आणि मनात साठलेले दुःख आहे. श्रावणाच्या हिरवाईपासून उन्हात राबणाऱ्या मातेपर्यंतचा हा प्रवास ग्रामीण जीवनातील दोन परस्परविरोधी छटा आपल्यासमोर आणतो. एकीकडे निसर्गाचा उत्सव आहे, तर दुसरीकडे त्या निसर्गावर अवलंबून असलेल्या माणसाच्या जगण्याची धडपड आहे.

अनिल सी. दंडाळे यांची ‘गुरू’ ही कविता गुरूच्या संकल्पनेला केवळ शिक्षकाच्या भूमिकेपुरती मर्यादित न ठेवता ज्ञान, संस्कार, विवेक, समता आणि मानवतेची प्रेरणाशक्ती म्हणून व्यापक अर्थाने मांडते. गुरू हा अज्ञानाचा अंधार दूर करणारा दीप आहे; पण त्याचबरोबर तो समाजाला योग्य दिशा देणारा आणि माणसाला माणूस म्हणून घडविणारा संस्कारकर्ता आहे, अशी भूमिका या कवितेतून प्रभावीपणे व्यक्त होते.

प्रभाकर सोमकुवर यांच्या ‘गझल’मध्ये हास्य आणि अश्रूंच्या माध्यमातून अंतर्मनातील भावविश्व उलगडते. तर डॉ. रोहित तळवलकर यांच्या ‘उपेक्षा’मध्ये बुद्धविचारातील समत्व, करुणा आणि अंतःशांतीचा विचार पुढे येतो. या कविता वेगवेगळ्या भावविश्वातून जात असल्या तरी त्या वाचकाला स्वतःच्या अंतर्मनाशी संवाद साधायला भाग पाडतात.

या अंकातील प्रा. डॉ. गजानन घोंगटे यांचा ‘नास्तर प्राध्यापकी : प्राध्यापक होण्याच्या स्वप्नापासून व्यवस्थेच्या वास्तवापर्यंतचा प्रवास’ हा समीक्षालेख प्रा. देवबा शिवाजी पाटील यांच्या ‘नास्तर प्राध्यापकी’ या कादंबरीकडे पाहण्याची एक महत्त्वाची चिकित्सक दृष्टी देतो. प्राध्यापक होणे म्हणजे केवळ प्रतिष्ठेची नोकरी मिळविणे नव्हे, तर त्या प्रवासामागे असलेली धडपड, रोजगाराची अनिश्चितता, सामाजिक अडथळे, संस्थात्मक राजकारण, महाविद्यालयीन व्यवस्थेतील विसंगती आणि शिक्षक म्हणून असलेल्या जबाबदाऱ्या यांचा व्यापक पट या समीक्षेतून उलगडतो.

‘शोध कशा पायी, मी तुमच्या ठायी’ या प्रभाकर सोमकुवर यांच्या चिंतनपर लेखातून संत कबीरांच्या मानवतावादी विचारांचा वेध घेतला आहे. जातिभेद, कर्मकांड, विषमता आणि भेदाभेदापलीकडे माणुसकीचा शोध घेणाऱ्या कबीरांचा संदेश आजच्या काळातही विचार करायला लावतो. माणूस बाहेर देव शोधत राहतो; पण खरे मूल्य त्याच्या स्वतःच्या आचरणात आणि माणुसकीत असते, हा विचार या लेखातून ठळकपणे समोर येतो.

प्रा. मीनल येवले यांनी डॉ. सुनील पवार यांच्या ‘सिझर न झालेल्या कविता’ या काव्यसंग्रहाचे केलेले परीक्षणही या अंकाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. संघर्ष, गरिबी, आई-वडिलांचे कष्ट, सामाजिक वास्तव आणि परिवर्तनाची आस यांचा काव्यातून उमटलेला आलेख या परीक्षणातून उलगडतो. साहित्य केवळ सौंदर्याची अनुभूती देत नाही, तर ते समाजाच्या जखमांवरही प्रकाश टाकते, याची जाणीव येथे होते.

बाळकृष्ण रामचंद्र लळीत यांच्या ‘ढीगभर बाया’ या कवितेत श्रमकरी स्त्रियांचे जग आहे. डोक्यावर ओझे घेऊन जगण्याची धडपड करणाऱ्या या स्त्रिया केवळ बांधकामाच्या ठिकाणी काम करणाऱ्या मजूर नाहीत; त्या आपल्या कुटुंबाचा संसार उभा करणाऱ्या, असंख्य जबाबदाऱ्या पेलणाऱ्या स्त्रिया आहेत. त्यांच्या श्रमामागची वेदना आणि जगण्याची जिद्द ही कविता अस्वस्थ करणाऱ्या संवेदनशीलतेने व्यक्त करते.

प्रदीप केळुस्कर यांची ‘विसर्जन’ ही कथा वृद्धत्व, कौटुंबिक उपेक्षा आणि एकाकीपणाचा प्रश्न आपल्या समोर ठेवते. माणसाला जगण्यासाठी केवळ अन्न आणि निवारा पुरेसा नसतो; त्याला संवाद, आपुलकी आणि कोणीतरी मनापासून ऐकणारा माणूसही हवा असतो. उत्सवाच्या गोंगाटाच्या पार्श्वभूमीवर एका वृद्ध माणसाच्या मनातील शांतता आणि एकटेपणा कथा अधिक तीव्र बनवते.

माधुराज यांची ‘गेम ओव्हर’ ही कथा मात्र आजच्या डिजिटल युगातील एका वेगळ्याच वास्तवाकडे आपले लक्ष वेधते. गेम खेळणारा किशोर आणि हळूहळू त्याच्यावर नियंत्रण मिळवणारा गेम – या कल्पनेतून स्क्रीनच्या व्यसनाचे, अभ्यासाकडे होणाऱ्या दुर्लक्षाचे आणि वास्तव जीवनापासून दूर जाण्याचे परिणाम प्रभावीपणे मांडले आहेत. ‘गेम आपण खेळतो की गेमच आपल्याला खेळवतो?’ हा प्रश्न केवळ डिजीपुरता मर्यादित राहत नाही; तो आजच्या संपूर्ण डिजिटल जीवनशैलीसमोर उभा राहतो.

डॉ. बाळकृष्ण लळीत यांच्या ‘सिंधुदुर्गचे माणिकमोती…! या लेखातून कविवर्य आ. द. राणे यांच्या साहित्यिक आणि सामाजिक कार्याचा परिचय होतो. मालवणी माती, कोकणचा निसर्ग, अध्यापन आणि लोकजीवनाशी जोडलेले त्यांचे कार्य एका साहित्यिक व्यक्तिमत्त्वाच्या स्मृती जपण्याचे काम करते. अशा व्यक्तिमत्त्वांची नोंद घेणे म्हणजे आपल्या साहित्यिक परंपरेचे धागे पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवणे होय.

या अंकातील विविध साहित्यप्रकार एकत्र वाचताना एक सुंदर जाणिव मनात उमटते—निसर्ग असो, शेतकरी असो, माय असो, वृद्ध माणूस असो, श्रमकरी स्त्री असो, किशोरवयीन मुलगा असो किंवा संत कबीरांचा मानवतावादी विचार असो; साहित्य प्रत्येक ठिकाणी माणसाला शोधत असते.

आजचा काळ वेगवान आहे. तंत्रज्ञानाने जग जवळ आणले, पण कधी कधी माणसामाणसांतील अंतर वाढल्याचेही जाणवते. अशा वेळी साहित्य आपल्याला थांबवते, विचार करायला लावते आणि पुन्हा एकदा आपल्या संवेदनांकडे घेऊन जाते. म्हणूनच साहित्याची गरज आज कमी झालेली नाही; उलट माणूस अधिक माणूस राहण्यासाठी साहित्याची गरज अधिक वाढली आहे.

‘साहित्यामूलाग्र’चा सप्टेंबर अंक म्हणजे निसर्ग, श्रम, वेदना, प्रेम, मैत्री, अध्यात्म, सामाजिक जाणीव, तंत्रज्ञान आणि माणुसकी अशा अनेक वाटांनी केलेला हा साहित्यिक प्रवास आहे. या प्रवासात प्रत्येक रचना आपल्या मनात एखादा प्रश्न, एखादी आठवण, एखादी अस्वस्थता किंवा एखादी सुंदर भावना ठेवून जाते.

वाचकहो, या अंकातील प्रत्येक शब्द मनापासून वाचा. काही शब्द तुम्हाला निसर्गाच्या हिरवाईत घेऊन जातील, काही शेतकऱ्याच्या बांधावर उभे करतील, काही एखाद्या वृद्धाच्या शांत खोलीत घेऊन जातील, तर काही तुम्हाला तुमच्या स्वतःच्या स्क्रीनसमोर उभे करतील.

कारण शेवटी—

शब्द बदलत नाहीत,

शब्द माणसाला बदलण्याची शक्यता निर्माण करतात.

आणि संवेदनशील माणूसच

संवेदनशील समाज घडवू शकतो.

याच विश्वासाने ‘साहित्यामूलाग्र’च्या सप्टेंबर २०२६च्या अंकाचे आपुलकीने स्वागत.

– संपादक

साहित्यामूलाग्र