गोविंद पानसरे यांचे शिवाजी कोण होता? हे पुस्तक जितके आशयामुळे चर्चेत आले, तितकेच त्याच्या शीर्षकामुळेही वादाच्या केंद्रस्थानी राहिले. “शिवाजी कोण होता?” हा प्रश्नार्थक शीर्षकच अनेकांना धक्कादायक वाटला. कारण लोकमानसात छत्रपती शिवाजी महाराज हे श्रद्धा, अस्मिता आणि अभिमानाचे प्रतीक आहेत; अशा व्यक्तिमत्त्वाबद्दल “कोण होता?” असा प्रश्न विचारणे काहींना अवमानासारखे वाटले. परंतु हाच या शीर्षकाचा वैचारिक गाभा आहे.
या शीर्षकाभोवती निर्माण झालेला वाद प्रत्यक्षात पुस्तकाच्या आशयाइतकाच महत्त्वाचा आहे. शीर्षकातून लेखक शिवाजींच्या इतिहासाभोवती उभ्या राहिलेल्या मिथकांना प्रश्न विचारतात. हा प्रश्न अवमानाचा नसून पुनर्विचाराचा आहे. ‘शिवाजी फक्त एका धर्माचे प्रतीक होते का?’, ‘ते फक्त युद्धनायक होते का?’, ‘की रयतेचे राजा, लोककल्याणकारी शासक आणि सामाजिक न्यायाचे प्रवर्तक होते?’ — या सर्व प्रश्नांची दारे शीर्षक उघडते.
याच ठिकाणी पुस्तकाची चिकित्सकता दिसते. शीर्षकानेच वाचकाला अस्वस्थ केले, विचार करायला भाग पाडले, आणि इतिहासाकडे प्रश्न विचारण्याची वृत्ती निर्माण केली. त्यामुळे शीर्षक हे केवळ नाव नसून वैचारिक विधान ठरते.
या शीर्षकावरील वादाची तुलना आजच्या समाजाशी केली तर एक गोष्ट लक्षात येते— आपण अनेकदा महापुरुषांना पूजतो; पण त्यांना समजून घेण्याचा प्रयत्न कमी करतो. पानसरे यांचे शीर्षक ही पूजावादी मानसिकतेला दिलेली बौद्धिक चुनौती आहे. यातून इतिहासाला प्रश्न विचारण्याचा अधिकार अधोरेखित होतो.
समीक्षेच्या दृष्टीने पाहिले तर या शीर्षकाची ताकद अशी की ते वाचकाला अस्वस्थ करते, संवाद घडवते आणि पूर्वग्रहांवर प्रहार करते. परंतु हाच मुद्दा काहींना वादग्रस्त वाटतो. कारण श्रद्धा आणि चिकित्सा यांच्यातील संघर्ष येथे स्पष्ट दिसतो.
या संदर्भात या पुस्तकाची समीक्षा करताना असे म्हणता येईल की, या ग्रंथाचे मोठे यश पुस्तकातील आशयाइतकेच शीर्षकात आहे. कारण शीर्षकच एक वैचारिक हस्तक्षेप आहे. त्याने शिवाजींच्या प्रतिमेभोवतीच्या राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक वादांना उजाळा दिला.
शिवाजी कोण होता? या पुस्तकाची समीक्षा केवळ मजकुरावर आधारित नसून शीर्षकाभोवतीच्या वादातून अधिक सखोल होते. हे शीर्षक प्रश्न उपस्थित करते, परंपरेला आव्हान देते आणि शिवाजींचे पुनर्मूल्यांकन घडवते. त्यामुळे या पुस्तकाचे मोठेपण केवळ आशयात नसून ‘प्रश्न विचारण्याच्या धैर्यात’ आहे.
छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जीवनावर आधारित नसून त्यांच्या कार्याचा खरा अर्थ समजावून सांगणारे पुस्तक आहे. या पुस्तकात लेखकाने शिवाजी महाराजांची प्रतिमा फक्त युद्धवीर किंवा एका धर्माचे रक्षण करणारा राजा म्हणून मांडलेली नाही, तर रयतेचा राजा, लोकहितवादी शासक आणि न्यायप्रिय नेता म्हणून उभी केली आहे.
या पुस्तकानुसार शिवाजी महाराजांचे स्वराज्य म्हणजे फक्त सत्ता मिळवणे नव्हते, तर सामान्य जनतेच्या कल्याणासाठी उभे राहिलेले राज्य होते. शेतकरी, गरीब, दुर्बल यांना न्याय मिळावा, स्त्रियांचा सन्मान राखला जावा आणि सर्व धर्मांना समान वागणूक मिळावी, ही शिवाजी महाराजांची भूमिका लेखक दाखवतात.
गोविंद पानसरे या पुस्तकातून सांगतात की शिवाजी महाराजांना केवळ धार्मिक चौकटीत पाहणे चुकीचे आहे. त्यांनी मुस्लीम सरदारांनाही महत्त्वाची पदे दिली, धर्मांधतेला विरोध केला आणि सर्वांना सोबत घेऊन स्वराज्य उभे केले. त्यामुळे ते लोकनायक होते.
पुस्तकाचा मुख्य संदेश असा आहे की शिवाजी महाराजांचा खरा वारसा तलवारीत नसून लोककल्याणकारी विचारात आहे. आज अनेकदा शिवाजींचे नाव घेतले जाते; पण त्यांच्या न्याय, समता आणि लोकहिताच्या विचारांचे पालन कमी दिसते—याकडे लेखक लक्ष वेधतात.
या पुस्तकाची भाषा सोपी, विचार स्पष्ट आणि मांडणी प्रभावी आहे. त्यामुळे हे पुस्तक वाचकाला शिवाजी महाराजांकडे नव्या नजरेने पाहायला शिकवते.
शिवाजी कोण होता? हे पुस्तक शिवाजींचे खरे आणि व्यापक रूप समजून देणारे विचारप्रवर्तक पुस्तक असुन गोविंद पानसरेनी शिवाजी महा राज यांचे अनेक पैलू अधोरेखित करतात…
पहिला संदेश म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराज यांना केवळ पराक्रमी योद्धा म्हणून न पाहता लोकहित जपणारे, न्यायप्रिय आणि रयतेचे राजा म्हणून समजून घ्यावे.
दुसरा संदेश असा की स्वराज्य म्हणजे फक्त राजसत्ता नव्हे, तर जनतेच्या कल्याणासाठी असलेली व्यवस्था होय. शासन हे लोकांसाठी असावे, हा विचार पुस्तकातून अधोरेखित होतो.
तिसरा संदेश म्हणजे धर्म, जात, पंथ यापलीकडे जाऊन सर्वांना समानतेने वागवणे. शिवाजी महाराजांचा सर्वधर्मसमभाव आणि लोकाभिमुख दृष्टिकोन आजही प्रेरणादायी आहे.
चौथा संदेश अन्यायाविरुद्ध लढण्याचा आहे. अन्याय, शोषण आणि दडपशाही याविरोधात संघर्ष करणे, हेच खरे शिवचरित्र समजणे होय.
पाचवा संदेश इतिहासाकडे अंधश्रद्धेने किंवा फक्त गौरवगाथा म्हणून न पाहता चिकित्सक दृष्टीने पाहण्याचा आहे. प्रश्न विचारणे, सत्य शोधणे आणि इतिहास समजून घेणे आवश्यक आहे, हे पुस्तक शिकवते.
थोडक्यात संदेश
लोकहित हेच खरे स्वराज्य
न्याय, समता आणि बंधुता जपा
धर्मनिरपेक्ष आणि मानवतावादी विचार स्वीकारा अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवा शिवाजींचा वारसा कृतीत जपा, केवळ घोषणेत नाही
एकूणच, या पुस्तकातून वाचकांना संदेश मिळतो की “शिवाजी समजणे म्हणजे लोकशाही, न्याय आणि माणुसकी समजणे.”
१) रयतेचा राजा म्हणून
पुस्तकात शिवाजी महाराज सामान्य जनतेच्या हितासाठी लढणारे राजा म्हणून उभे राहतात. शेतकरी, गरीब, दुर्बल यांच्या संरक्षणासाठी त्यांनी स्वराज्य उभे केले, असे लेखक दाखवतात.
२) लोककल्याणकारी शासक म्हणून
महाराजांचे राज्य हे जनतेच्या सुखासाठी होते. न्याय, सुरक्षितता आणि सुशासन हे त्यांच्या कारभाराचे वैशिष्ट्य पुस्तकात अधोरेखित केले आहे.
३) धर्मनिरपेक्ष राजा म्हणून
पानसरे यांनी शिवाजी महाराजांना संकुचित धार्मिक चौकटीत न मांडता सर्वधर्मसमभाव मानणारा शासक म्हणून व्यक्त केले आहे. मुस्लिम सरदारांनाही स्थान देणारे आणि सर्वांचा सन्मान करणारे राजा असे चित्रण आहे.
४) सामाजिक न्यायाचे पुरस्कर्ते म्हणून
महाराजांना केवळ तलवारीचे नव्हे तर न्यायाचे प्रतीक म्हणून दाखवले आहे. अन्यायाविरुद्ध उभे राहणारे नेतृत्व म्हणून त्यांचे दर्शन घडते.
५) आदर्श मानवतावादी नेतृत्व म्हणून
स्त्रियांचा सन्मान, शत्रूप्रती नैतिकता, प्रजेविषयी संवेदनशीलता यांमुळे त्यांना आदर्श शासक म्हणून व्यक्त केले आहे.
थोडक्यात या पुस्तकात शिवाजी महाराज— फक्त योद्धा नाहीत, तर जननायक आहेत. फक्त राजा नाहीत, तर लोकहितवादी शासक आहेत.फक्त इतिहासपुरुष नाहीत, तर सामाजिक न्यायाची प्रेरणा आहेत.म्हणून पानसरे यांच्या पुस्तकात शिवाजी महाराज “तलवारीपेक्षा विचारांचे राजा” म्हणून व्यक्त झालेले दिसतात.
प्रा.मनोज संजय भगत,कानडी
मो.७३५०१६०२०५
– प्रा. मनोज भगत
कानडी, (अकोला)
भ्रमणध्वनी – ७३५०१६०२०५