संपादकीय

रखरखत्या उन्हातील वैचारिक झळा आणि मातीचा गंध

प्रिय रसिक वाचकहो, सप्रेम नमस्कार!

मे महिना उजाडला की डोळ्यांसमोर येते ते रखरखते ऊन आणि उन्हाळ्यात अंगाला पोळणाऱ्या झळा! निसर्गाचा हा कडक उन्हाळा जितका अंगाची लाहीलाही करतो, तितकाच तो आपल्याला अंतर्मुखही करतो. ‘साहित्यामूलाग्र’च्या या मे महिन्याच्या अंकात आम्ही अशाच काही जीवनाच्या जळजळीत वास्तवाचा वेध घेणाऱ्या, मनाला चपराक लावणाऱ्या आणि समाजाचा आरसा दाखवणाऱ्या कथा, कविता अन् गझलांचे वैचारिक संकलन घेऊन आपल्यासमोर आलो आहोत. मराठी साहित्याचे हे नवे विचारपीठ शोषितांच्या आणि वंचितांच्या आवाजाला अधिक धारदार करण्याचे काम अविरतपणे करत आहे.

या अंकात मानवी जीवन, सामाजिक संघर्ष, भावविश्व आणि व्यवस्थेच्या विविध पैलूंवर प्रकाश टाकणारे सकस साहित्य समाविष्ट करण्यात आले आहे:

१. लोकपरंपरा आणि चळवळीचा महामेरू

प्रा. शिवाजी वाठोरे यांचा ‘लोकांचा, लोकांसाठी लिहिणारा गायक-कवी: वामनदादा कर्डक’ हा लेख या अंकाचे मुख्य आकर्षण आहे. वयाच्या अकराव्या वर्षी गिरणी कामगार म्हणून जीवन सुरू करणाऱ्या आणि पुढे महामानव बाबासाहेबांच्या डोक्यावर छत्री धरण्याचे भाग्य लाभलेल्या वामनदादांनी आपल्या ४ हजार गाण्यांतून चळवळ कशी जिवंत ठेवली, याचा हा ऐतिहासिक वेध आहे. “सांगा धनाचा साठा आमचा वाटा कुठाय हो?” हा त्यांचा सवाल आजही प्रस्थापितांच्या छातीत धडधड निर्माण करतो.

२. ग्रामीण जीवन आणि बोलीभाषेचा अस्सल बाज

प्रा. श्रीकृष्ण शामसुंदर यांची ‘तालुक्याचा बाजार’ ही वऱ्हाडी बोलीभाषेतील कथा ग्रामीण भागातील दळणवळणाची दैना आणि ‘जाना आबा’ यांच्या प्रवासाची आकांत अत्यंत मिश्कीलपणे मांडते. ही कथा वाचकाला हसवता हसवता खेड्यापाड्यातील एसटीच्या प्रवासाचे जिवंत वास्तव दाखवून जाते.

३. कौटुंबिक विदारकता आणि स्वाभिमानाचा ‘निर्धार’

आजच्या काळातील पालकांच्या उपेक्षेवर बोट ठेवणारी ‘निर्धार’ ही ललित कथा डोळ्यांत अंजन घालणारी आहे. ज्या मुलांसाठी सुमित्राबाई आणि यशवंतरावांनी आपले आयुष्य खर्ची घातले, तीच मुले पैशाच्या हव्यासापोटी आईचा शोध घेतात. परंतु, सुमित्राबाई मुलांचा हा खोटा बुरखा फाडून तीन कोटींची रक्कम ‘हॅपी होम’ वृद्धाश्रामाला दान करण्याचा जो खंबीर ‘निर्धार’ करतात, तो प्रत्येक वृद्ध माता-पित्याला स्वाभिमानाची नवी दिशा देणारा आहे.

४. शेतीचे व्यस्त गणित आणि कष्टकऱ्यांची व्यथा

क्रांती गायकवाड यांची ‘बाच्या शेतीचं गणितचं मला कळालं नाही!’ ही कविता शेतकऱ्याच्या शोषणाचे जळजळीत वास्तव मांडते. आठ तासांची ड्युटी नाही, पीएफ नाही की सुट्टी नाही; दिवस-रात्र उन्हातान्हात राबूनही दलालांकडून होणारी लूट आणि स्वतःच्या मालाचा भाव स्वतः ठरवता न येणे, या चक्रव्यूहात अडकलेल्या बापाची ही आर्त हाक आहे.

५. काव्यविश्व आणि गझलमंथन

या अंकात काव्यधारेचा प्रवाह वाचकांच्या मनाचा ठाव घेणारा आहे. प्रा. डॉ. गजानन घोंगटे यांची ‘कवी ग्रेस गेल्यानंतर’ ही कविता मराठी साहित्यातील दुःखाच्या महाकवीच्या गूढ आणि अथांग काव्यप्रतिभेला वाहलेली एक भावपूर्ण काव्यांजली आहे. तर तुषार रडके यांची ‘ती’ – माझ जग ही कविता आईच्या जन्मापासूनच्या संस्कारांची आणि तिच्या अथांग मातृवात्सल्याची थोरवी प्रासादिक शब्दांत गाते.

सोबतच, सुभाष डहाणे यांची ‘काय आहे’ ही कविता बाह्य अवडंबरावर प्रहार करून “माणसात शोध देव, दगडात काय आहे” असा प्रबोधनपर संदेश देते; तर मिलिंद अवचित इंगळे यांची ‘आयुष्य’ ही गझल “हातामधुनी हळूच वाळू निसटत जाते, तसे आयुष्य जरा जरासे संपत जाते” या ओळींतून वेळेचा प्रवाह आणि नात्यांमधील अंतराचे तरल भाव विशद करते.

वाचकहो, हा अंक म्हणजे केवळ साहित्याचे रंजन नाही, तर या रखरखत्या उन्हात मनाला ताजेतवाने करणारा आणि विचारांना नवी पालवी फुटायला लावणारा एक वैचारिक उन्हाळा आहे. या मे महिन्याच्या अंकातील प्रत्येक रचना तुम्हाला अंतर्मुख करेल आणि समाजातील विसंगतीवर विचार करण्यास भाग पाडेल, अशी मला पूर्ण खात्री आहे.

अंकातील या सर्व विचारधारेचा आस्वाद घ्या आणि आपल्या प्रतिक्रिया आम्हाला नक्की कळवा.