ध्येयवेडा

पहाटेची वेळ होती.
आकाशाच्या पूर्व दिशेला सूर्य अजून पूर्णपणे उगवला नव्हता. रात्रीच्या काळोखाने हळूहळू आपली चादर आवरायला सुरुवात केली होती. पक्ष्यांचा किलबिलाट कानावर पडत होता. घराच्या अंगणातल्या तुळशीवर दवबिंदू चमकत होते. मी नेहमीप्रमाणे सकाळचा चहा हातात घेऊन वृत्तपत्राची पाने चाळत बसलो होतो.
बातम्यांच्या गर्दीतून नजर फिरत होती.
कुठे राजकारण, कुठे अपघात, कुठे शेतकऱ्यांच्या समस्या, कुठे सामाजिक प्रश्न… रोजच्या जगण्यातील असंख्य सुख-दुःखांची अक्षरे त्या कागदावर उमटलेली असतात. पत्रकार म्हणून त्या अक्षरांशी माझा रोजचा संबंध असतो.
अचानक फोनची रिंग वाजली.
सकाळच्या त्या शांत वातावरणात फोनचा आवाज थोडा त्रासदायक वाटला.
इच्छा नसतानाही फोन उचलला.
“हॅलो…”
तिकडून एका तरुणाचा आवाज आला.
“आपण पत्रकार का?”
मी थोड्या अनुत्साहाने म्हणालो,
“हो… बोला.”
“मी अक्षय अंभोरे… नागठाणा येथून बोलतोय. मला एक बातमी द्यायची होती.”
मी सहज विचारलं,
“हो, सांगा. काय बातमी आहे?”
तो म्हणाला,
“माझ्या घराजवळच्या पिंपळाच्या झाडावर एक मैना पतंगाच्या मांज्यात अडकली होती. ती मेली.”
क्षणभर मला काहीच कळेना.
मी चिडूनच विचारलं,
“ही काय बातमी आहे?”
सकाळच्या वेळेला फोन करून एका पक्ष्याच्या मृत्यूची बातमी सांगणारा हा कोण मुलगा, असा विचार मनात आला. माझ्या कामाच्या व्यापात त्या वेळी ती गोष्ट मला अगदीच किरकोळ वाटली.
मी रागाच्या भरात फोन ठेवून दिला.
पण फोन ठेवला आणि काही क्षणांनी मनात एक विचार चमकून गेला.
“त्याला त्या मेलेल्या पक्ष्याचं एवढं दुःख का झालं असेल?”
माझ्या डोळ्यासमोर त्याच्या वयाची मुलं आली.
काही मुलं दगड घेऊन पक्ष्यांचा पाठलाग करतात. एखादा पक्षी निशाण्यावर आला की त्यांना त्याचा आनंद होतो. काहीजण पतंग उडवताना मांजा कुणाला जखमी करेल, याचा विचारही करत नाहीत.
पण हा मुलगा?
त्याला एका मैनाच्या मृत्यूची चिंता वाटत होती.
माझ्या मनात कुठेतरी करुणेची एक हलकीशी ज्योत पेटली.
मला वाटलं—
“कदाचित हा मुलगा वेगळा आहे.”
मी पुन्हा फोन लावला.
“अक्षय अंभोरे ना?”
“हो सर.”
आवाजात अजूनही आदर होता. मी आधी रागाने फोन ठेवून दिला होता, तरी त्याच्या आवाजात माझ्याबद्दल नाराजी नव्हती.
मी म्हणालो,
“त्या पक्ष्याचे फोटो पाठव.”
त्याने लगेच फोटो पाठवले.
मी त्याला सांगितलं,
“ठीक आहे. मी बातमी लावतो.”
त्या छोट्याशा घटनेला फारसं महत्त्व न देता मी माझं काम केलं.
पण दुसऱ्या दिवशी माझ्याच पेपरमध्ये ती बातमी प्रसिद्ध झाली.
शीर्षक होतं—
“मैनाने घेतली पिंपळाला फाशी!”
बातमी प्रसिद्ध झाली आणि अनपेक्षितपणे ती चांगलीच गाजली.
मला अक्षयचा फोन आला.
“सर… बातमी छापल्याबद्दल धन्यवाद.”
त्याच्या आवाजातला आनंद मला फोनमधूनही जाणवत होता.
त्या दिवसापासून अक्षय माझ्या आयुष्यात कुठेतरी नकळत येऊन बसला.
सुरुवातीला त्याचा फोन मला कधी कधी त्रासदायक वाटायचा.
तो फोन करायचा आणि बोलतच राहायचा.
“सर, आज हे झालं…”
“सर, मला असं करायचं आहे…”
“सर, मला पत्रकारिता आवडते…”
“सर, मला मोठं व्हायचं आहे…”
“सर, एक दिवस माझं नाव लोकांनी ओळखलं पाहिजे…”
त्याच्या बोलण्यात स्वप्नं होती.
मोठी स्वप्नं.
कधी एखाद्या पुस्तकाबद्दल तो बोलायचा, कधी एखाद्या व्यक्तीबद्दल, कधी समाजाबद्दल, तर कधी स्वतःच्या आयुष्याबद्दल.
दोन महिने त्याचा फोन जवळजवळ रोज यायचा.
कधी सकाळी.
कधी दुपारी.
कधी रात्री.
कधी काही कारण नसायचं तरी फोन असायचा.
“सर, काय करताय?”
“बोला.”
“काही नाही… तुमच्याशी बोलावंसं वाटलं म्हणून फोन केला.”
अशा साध्याशा वाक्यात किती मोठी आपुलकी दडलेली असते, हे तेव्हा मला कळलं नव्हतं.
सुरुवातीला मला त्याचा कंटाळा यायचा.
पण नंतर…
मलाही त्याच्या फोनची सवय झाली.
दिवसभरात कधी त्याचा फोन आला नाही तर नकळत माझी नजर मोबाईलकडे जायची.
“आज अक्षयचा फोन का नाही?”
अशी मनात हळूच विचारणा व्हायची.
तो त्याच्या आवडी-निवडी सांगायचा.
त्याला आयुष्यात मोठं व्हायचं होतं.
त्याच्या डोळ्यांत भविष्यासाठी चमक होती.
तो गरीब परिस्थितीतून आला होता, पण त्याच्या स्वप्नांना गरीबीची सीमा नव्हती.
तो म्हणायचा,
“सर, माणूस मोठा झाला पाहिजे.”
मी विचारायचो,
“मोठा म्हणजे?”
तो काही क्षण शांत राहायचा.
“ज्याच्यामुळे दुसऱ्यांच्या आयुष्यात काहीतरी चांगलं घडेल, असा.”
त्याच्या त्या वाक्याने मी तेव्हा फार विचार केला नाही.
पण आज ते वाक्य आठवलं की मनात कळ उठते.
एक दिवस त्याचा फोन आला नाही.
दुसरा दिवस गेला.
तिसरा दिवस…
एक आठवडा…
मी सहज त्याचा नंबर फिरवला.
फोन बंद.
पुन्हा केला.
बंद.
दुसऱ्या दिवशी केला.
तरीही बंद.
असं करत करत जवळजवळ महिना गेला.
मी अनेकदा फोन केला.
पण प्रत्येक वेळी एकच उत्तर—
“आपण ज्या क्रमांकावर संपर्क साधत आहात तो सध्या बंद आहे.”
हळूहळू माझ्याही आयुष्यात कामाचा व्याप वाढत गेला.
नवे फोन.
नव्या बातम्या.
नवे लोक.
नवे प्रश्न.
आणि अक्षयचा नंबर मोबाईलमध्ये कुठेतरी शांत पडून राहिला.
मी फोन करणं बंद केलं.
मला वाटलं—
कदाचित फोन बदलला असेल.
कदाचित कामानिमित्त बाहेर गेला असेल.
कदाचित काही अडचण असेल.
कदाचित…
माणूस “कदाचित”च्या आधारावर कितीतरी गोष्टी पुढे ढकलत असतो.
वर्ष उलटलं.
एक दिवस पुन्हा नेहमीसारखीच सकाळ होती.
मी वृत्तपत्र चाळत बसलो होतो.
एका बातमीवर माझी नजर थांबली.
बातमी वाचताच माझ्या हातातील कागद थरथरला.
नाव ओळखीचं होतं.
अक्षय अंभोरे.
मी पुन्हा बातमी वाचली.
आणि पुन्हा.
डोळ्यांसमोर अक्षरं धूसर झाली.
अक्षय आता या जगात नव्हता.
त्याने स्वतःचे जीवन संपवले होते.
क्षणभर मला काहीच सुचलं नाही.
माझ्या पायाखालची जमीन सरकावी तसं झालं.
मोबाईल हातात घेतला.
त्याचा नंबर शोधला.
तो नंबर अजूनही माझ्या फोनमध्ये होता.
पण आता त्या नंबरच्या पलीकडे अक्षय नव्हता.
माझ्या डोळ्यांतून अश्रू आले.
मी स्वतःलाच प्रश्न विचारला—
“अक्षय, तू मला का नाही सांगितलंस?”
“तुला काय त्रास होता?”
“तू एवढा एकटा का पडलास?”
“तुझ्या मनात एवढं दुःख असताना तू रोज हसून माझ्याशी कसा बोलत होतास?”
आणि सर्वांत मोठा प्रश्न—
“मी तुला एकदा तरी भेटायला का गेलो नाही?”
मनात अपराधीपणाची भावना दाटून आली.
पण सत्य असं होतं की मला त्याच्या अंतर्मनात काय चाललं होतं, याची पूर्ण कल्पना नव्हती.
तो फोनवर हसायचा.
स्वप्नं सांगायचा.
भविष्यातील योजना सांगायचा.
आणि कदाचित त्या हसऱ्या आवाजाच्या मागे एक मोठं दुःख तो लपवत होता.
मी ठरवलं.
अक्षयच्या घरी जायचं.
बातमी वाचून आठ दिवसांनी मी नागठाण्याकडे निघालो.
रस्ता ओळखीचा नव्हता.
पण मनात अक्षयची प्रतिमा होती.
गावात पोहोचलो.
एका व्यक्तीला अक्षयचं नाव सांगितलं.
त्याने दूर हात करून गावाच्या एका टोकाला असलेलं घर दाखवलं.
“ते त्यांचं घर.”
मी तिकडे पाहिलं.
घर गावाच्या अगदी कडेला होतं.
जुने मातीचे घर.
समोर पडलेली भिंत.
वर टिनाची पत्रं.
आजूबाजूला साधेपणा.
त्या घराकडे पाहताना माझ्या मनात एकच विचार आला—
“या छोट्याशा घरात किती मोठी स्वप्नं राहत असतील!”
मी बाहेरूनच आवाज दिला,
“कोणी आहे का?”
थोड्या वेळाने एक विवाहित स्त्री साडी नेसून बाहेर आली.
मी म्हणालो,
“मी पत्रकार कविराज इंगळे. अक्षयला भेटायला आलो होतो.”
माझं वाक्य पूर्ण होण्याआधीच ती शांतपणे म्हणाली,
“मी तुम्हाला ओळखते.”
मी चकित झालो.
“मला?”
ती म्हणाली,
“हो. अक्षय तुमच्याबद्दल नेहमी सांगायचा.”
माझ्या छातीत काहीतरी हललं.
ती पुढे म्हणाली,
“तो म्हणायचा, ‘सर खूप चांगले आहेत.’”
क्षणभर माझ्याकडे शब्दच उरले नाहीत.
ती म्हणाली,
“सर, त्याने मला तुमची भेट घ्यायची आहे असंही सांगितलं होतं.”
मी मान खाली घातली.
ज्याला मी भेटायला हवं होतं, तो मला भेटण्याची इच्छा मनात घेऊन गेला होता.
मी तिला विचारलं,
“अक्षयला नेमकं काय झालं होतं?”
तिने सांगितलं की त्याला काही काळापासून आरोग्याच्या समस्या होत्या. घरची आर्थिक परिस्थिती अत्यंत हलाखीची असल्याने उपचार व्यवस्थित होऊ शकले नाहीत. आजार, आर्थिक अडचणी आणि त्यातून आलेली मानसिक घुसमट यामुळे परिस्थिती गंभीर झाली.
इतकं सांगून तिचा बांध फुटला.
ती जोराने रडू लागली.
“आम्ही त्याला वाचवू शकलो नाही सर…”
त्या एका वाक्याने माझ्या काळजात घाव घातला.
मी तिला धीर देत म्हणालो,
“ताई, स्वतःला दोष देऊ नकोस.”
पण पुढच्याच क्षणी माझ्या तोंडून शब्द निघाले—
“माझंच चुकलं.”
ती माझ्याकडे पाहत राहिली.
मी म्हणालो,
“त्याचा फोन येत होता तेव्हा मी अनेकदा त्याचा कंटाळा केला. मला वेळ नव्हता. पण वेळ काढून एकदा तरी त्याला भेटायला हवं होतं.”
माझ्या डोळ्यांसमोर त्याचा पहिला फोन उभा राहिला.
पिंपळाच्या झाडावर अडकलेली मैना…
पतंगाचा मांजा…
आणि एका छोट्या पक्ष्यासाठी काळजी करणारा तो मुलगा.
मला जाणवलं—
ज्याला एका मैनाच्या जीवाची किंमत कळली होती, त्या मुलाच्या मनातील वेदना आपण वेळेत ओळखू शकलो नाही.
मी तिच्या आई-वडिलांबद्दल विचारलं.
ती म्हणाली,
“ते कामावर गेले आहेत.”
मी काही क्षण शांत राहिलो.
“अक्षय एकुलता एक होता?”
ती मान हलवत म्हणाली,
“हो.”
मला त्या आई-वडिलांचा विचार आला.
ज्यांनी त्याला लाडाने वाढवलं असेल.
ज्यांनी त्याच्या भविष्याची स्वप्नं पाहिली असतील.
ज्यांना वाटलं असेल—
“आपला मुलगा मोठा होईल.”
पण नियतीने त्यांच्याकडून त्यांचा मुलगा हिरावून घेतला होता.
मी त्या बहिणीकडे पाहून म्हणालो,
“ताई, आजपासून तू मला तुझा मोठा भाऊ समज. काही अडचण असेल तर मला सांग.”
ती काही बोलली नाही.
फक्त डोळे पुसत माझ्याकडे पाहत राहिली.
मी निरोप घेतला.
घरातून बाहेर आलो.
आणि अचानक माझी नजर त्या पिंपळाच्या झाडाकडे गेली.
तेच पिंपळ…
ज्याची बातमी घेऊन अक्षय पहिल्यांदा माझ्या आयुष्यात आला होता.
मी बराच वेळ त्या झाडाकडे पाहत राहिलो.
पानं वाऱ्याबरोबर हलत होती.
पक्षी येत होते.
पक्षी जात होते.
काही क्षण मला वाटलं—
कदाचित त्या पानांच्या सळसळीत अक्षयचा आवाज आहे.
“सर…”
मी डोळे मिटले.
फोनवरचा त्याचा आवाज कानात घुमू लागला.
“सर, मला मोठं व्हायचं आहे.”
“सर, मला हे करायचं आहे.”
“सर, आज असं झालं…”
सगळं पुन्हा जिवंत झालं.
पण घराच्या अंगणात अक्षय नव्हता.
दारात अक्षय नव्हता.
फोनच्या दुसऱ्या टोकाला अक्षय नव्हता.
उरली होती फक्त त्याची आठवण.
आणि माझ्या मनात एक असह्य पोकळी.
मी डोळे पुसले.
आणि तिथून निघालो.
पण कुठे?
मला स्वतःलाच माहीत नव्हतं.
रस्त्यावर चालताना माझ्या मनात एकच विचार घोळत होता—
“नवीन अक्षय कुठे आहे?”
होय…
नवीन अक्षय.
कारण अक्षय एकटा नव्हता.
आपल्या आजूबाजूला असंख्य अक्षय आहेत.
कुणाच्या घरात आर्थिक अडचण आहे.
कुणी आजाराशी झुंजतोय.
कुणाच्या मनात अपयशाची भीती आहे.
कुणावर कुटुंबाचा दबाव आहे.
कुणाला कुणाशी बोलायचं आहे, पण ऐकून घेणारा कोणी नाही.
कुणी सतत हसत असतो, पण आतून तुटत असतो.
आणि सर्वांत भयंकर गोष्ट म्हणजे—
आपण अनेकदा अशा माणसाच्या चेहऱ्यावरचं हसू पाहतो; पण त्याच्या मनातील वेदना पाहत नाही.
अक्षयने मला अनेक वेळा फोन केला होता.
मी त्याचे शब्द ऐकले होते.
पण कदाचित मला त्याच्या शब्दांमधली शांत किंकाळी ऐकता आली नाही.
आज मला समजलं होतं—
कधी कधी एखाद्याला मोठी मदत करण्यासाठी पैसा लागत नाही.
कधी कधी त्याला फक्त कुणीतरी शांतपणे विचारायचं असतं—
“काय झालं? खरं सांग.”
आणि त्याहून महत्त्वाचं—
त्याचं उत्तर ऐकण्यासाठी वेळ द्यावा लागतो.
त्या दिवसानंतर माझ्या पत्रकारितेकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनच बदलला.
बातमी म्हणजे फक्त घटना नाही.
बातमी म्हणजे माणसाचा आवाज.
कधी एखाद्या शेतकऱ्याच्या डोळ्यातलं पाणी.
कधी एखाद्या आईची आर्त हाक.
कधी एखाद्या मुलाचं स्वप्न.
कधी एखाद्या पक्ष्यासाठी वाहिलेला अश्रू.
आणि कधी…
एखाद्या अक्षयच्या मनात सुरू असलेली न सांगितलेली झुंज.
मी स्वतःशीच एक निश्चय केला—
आता फोन करणाऱ्या प्रत्येक अक्षयला मी घाईघाईने दूर करणार नाही.
कोणीतरी “सर, बोलायचं आहे” म्हणालं तर त्याला वेळ देईन.
कोणीतरी “सगळं ठीक आहे” म्हणालं तरी कधी कधी पुन्हा विचारेन—
“खरंच ठीक आहे ना?”
कारण प्रत्येक वेळी “ठीक आहे” याचा अर्थ खरोखर ठीक असतोच असं नाही.
अक्षयला मोठं व्हायचं होतं.
त्याचं स्वप्न काय होतं, ते आता पूर्णपणे सांगण्यासाठी तो माझ्यासोबत नाही.
पण त्याने माझ्या आयुष्यात एक मोठं काम करून ठेवलं.
त्याने मला एका मैनाची बातमी दिली.
त्या मैनामुळे मी अक्षयला भेटलो.
अक्षयमुळे मला करुणा समजली.
आणि अक्षयच्या जाण्यानंतर मला माणसाच्या मनातील न दिसणारी वेदना समजली.
कदाचित त्याची पहिली बातमी एका पक्ष्याच्या मृत्यूची होती.
पण त्याची शेवटची शिकवण—
माणूस जिवंत असताना त्याचा आवाज ऐका.
ही होती.
आजही कधी एखाद्या झाडावर पक्षी किलबिलताना दिसतो, तेव्हा मला अक्षय आठवतो.
कधी कुणाचा अनोळखी फोन येतो, तेव्हा अक्षय आठवतो.
कधी एखादा तरुण मोठं स्वप्न सांगतो, तेव्हा अक्षय आठवतो.
आणि कधी एखादा मुलगा शांत बसलेला दिसतो, तेव्हा माझ्या मनात एक प्रश्न उमटतो—
“हा पुढचा अक्षय तर नाही ना?”
मग मी थांबतो.
त्याच्याशी बोलतो.
त्याचं ऐकतो.
कारण मला आता माहिती आहे—
कधी कधी एका माणसाला वाचवण्यासाठी मोठ्या भाषणाची गरज नसते.
कधी कधी फक्त एक फोन उचलण्याची गरज असते.
एक प्रश्न विचारण्याची गरज असते.
एक हात खांद्यावर ठेवण्याची गरज असते.
आणि सर्वांत महत्त्वाचं—
“तू एकटा नाहीस,” हे कुणाला तरी मनापासून सांगण्याची गरज असते.
अक्षय गेला.
पण त्याची गोष्ट संपली नाही.
ती माझ्या मनात जिवंत आहे.
त्या पिंपळाच्या पानांत जिवंत आहे.
त्या मातीच्या घराच्या आठवणीत जिवंत आहे.
त्याच्या बहिणीच्या डोळ्यांत जिवंत आहे.
आणि माझ्या प्रत्येक त्या प्रयत्नात जिवंत आहे, जिथे मी एखाद्या दुःखी, हरवलेल्या किंवा एकाकी माणसाशी दोन शब्द बोलतो.
मी त्या दिवशी नागठाण्यातून निघताना मागे वळून शेवटचं एकदा त्या घराकडे पाहिलं.
मला वाटलं—
“अक्षय, तू मला शोधायला फोन केला होतास… आता मी तुला शोधत नाहीये.”
“आता मी तुझ्यासारख्या प्रत्येक तरुणाला शोधतोय.”
“जिथे एखादं स्वप्न परिस्थितीसमोर हरत असेल, तिथे मी उभा राहीन.”
“जिथे एखादा आवाज मदतीसाठी हळूच हाक मारत असेल, तिथे मी कान देईन.”
“आणि शक्य असेल तिथे, एखाद्या नवीन अक्षयला एकटं पडू देणार नाही.”
मी डोळे पुसले.
पाय पुढे टाकले.
समोर लांब रस्ता होता.
आणि त्या रस्त्याच्या शेवटी मला कुणी दिसत नव्हतं.
पण मनात एक विश्वास होता—
कुठेतरी एखादा नवीन अक्षय माझी वाट पाहत आहे.
आणि यावेळी…
मी त्याला भेटायला उशीर करणार नाही.