‘नास्तर प्राध्यापकी’ — प्राध्यापक होण्याच्या स्वप्नापासून व्यवस्थेच्या वास्तवापर्यंतचा प्रवास

प्रा. देवबा शिवाजी पाटील यांच्या कादंबरीचे समीक्षात्मक चिंतन 

शिक्षण ही समाजपरिवर्तनाची सर्वांत प्रभावी प्रक्रिया मानली जाते. शिक्षक आणि प्राध्यापक हे या प्रक्रियेतील महत्त्वाचे घटक. त्यामुळे प्राध्यापकाच्या व्यवसायाकडे केवळ नोकरी म्हणून पाहता येत नाही. त्यामागे ज्ञान, सामाजिक बांधिलकी, विद्यार्थ्यांविषयीची आस्था आणि स्वतःच्या कर्तृत्वाची उभारणी अशा अनेक अपेक्षा जोडलेल्या असतात. मात्र प्रत्यक्ष शैक्षणिक व्यवस्थेत प्रवेश केल्यानंतर या अपेक्षा आणि वास्तव यांच्यातील अंतर प्रकर्षाने जाणवते. ‘नास्तर प्राध्यापकी’ ही कादंबरी याच अंतराचा शोध घेते.

प्रा. देवबा शिवाजी पाटील यांच्या ‘नास्तर प्राध्यापकी’ या कादंबरीच्या मुखपृष्ठावरील प्रतिमेत एका व्यक्तीचा शिक्षण, नोकरी, जात, वशिला, राजकारण, भ्रष्टाचार आणि इतर सामाजिक अडथळ्यांच्या पायऱ्या चढत प्राध्यापकपदाकडे जाणारा संघर्ष प्रतीकात्मक पद्धतीने दाखविला आहे. त्यामुळे मुखपृष्ठच कादंबरीच्या आशयाची दिशा स्पष्ट करणारे ठरते. 

प्राध्यापक होण्याच्या स्वप्नाची कहाणी

कादंबरीचा केंद्रबिंदू केवळ प्राध्यापकाची नोकरी मिळविणे हा नाही; तर त्या नोकरीपर्यंत पोहोचताना एका व्यक्तीला कराव्या लागणाऱ्या संघर्षाचा पट लेखकाने उभा केला आहे. ग्रामीण आणि सामान्य सामाजिक पार्श्वभूमीतून आलेल्या तरुणाच्या मनात शिक्षणाच्या माध्यमातून स्वतःचे भविष्य घडविण्याची आकांक्षा निर्माण होते. उच्च शिक्षण, स्पर्धा, नोकरीचा शोध आणि अखेरीस प्राध्यापकीच्या क्षेत्रात प्रवेश करण्याची धडपड या प्रक्रियेतून कादंबरीचा आशय पुढे सरकतो.

या प्रवासात ‘प्राध्यापक’ होणे हे जितके आकर्षक दिसते, तितके ते प्रत्यक्षात सोपे नसल्याचे लेखक दाखवतात. शिक्षण घेतल्यानंतर रोजगाराची अनिश्चितता, नियुक्ती प्रक्रियेतील अडथळे, संस्थात्मक राजकारण आणि सामाजिक वास्तव यांचा सामना करावा लागतो. त्यामुळे कादंबरीतील प्राध्यापकी ही एका अर्थाने स्वप्न आणि वास्तव यांच्यातील संघर्षाची प्रतिमा बनते.

‘नास्तर’ या शब्दामागचे वास्तव

कादंबरीचे शीर्षक विशेष लक्षवेधी आहे—‘नास्तर प्राध्यापकी’. ‘प्राध्यापकी’ हा प्रतिष्ठेचा, ज्ञानाचा आणि सामाजिक सन्मानाचा व्यवसाय मानला जातो; परंतु त्याला ‘नास्तर’ हे विशेषण जोडल्याने लेखक त्यामागील विसंगतीकडे वाचकाचे लक्ष वेधतो.

कादंबरीच्या विविध प्रसंगांतून प्राध्यापकाच्या जगण्यातील अनेक प्रश्न पुढे येतात. विद्यार्थ्यांचे प्रश्न, महाविद्यालयीन वातावरण, प्रशासन, सहकारी, पदोन्नती, संशोधन, शैक्षणिक कामकाज आणि संस्थेतील अंतर्गत व्यवहार यांचे विविध पैलू लेखकाने मांडलेले दिसतात. विशेष म्हणजे, लेखक प्राध्यापकीकडे केवळ बाहेरून पाहत नाहीत; तर या क्षेत्राचा प्रत्यक्ष अनुभव असलेल्या व्यक्तीच्या भूमिकेतून त्यातील विसंगती टिपतात.

शिक्षणव्यवस्थेचे वास्तव

कादंबरीचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे शिक्षणव्यवस्थेचे केलेले चित्रण. शिक्षणव्यवस्था ही विद्यार्थ्यांच्या भवितव्याशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्यातील दोष अधिक गंभीर ठरतात. कादंबरीमध्ये महाविद्यालयीन व्यवस्थेतील विविध व्यवहार, विद्यार्थ्यांच्या समस्या आणि शिक्षकांच्या जबाबदाऱ्या यांचा संदर्भ वारंवार येतो.

लेखकाच्या मनोगतातही कादंबरीतून मानवी जीवनातील विविध छटा, घटना-प्रसंग आणि शिक्षण क्षेत्रातील वास्तव मांडण्याचा प्रयत्न असल्याचे स्पष्ट होते. 

यामुळे ‘नास्तर प्राध्यापकी’ ही केवळ एका व्यक्तीची कथा राहत नाही; ती शिक्षणव्यवस्थेच्या आरशासारखी बनते.

पात्रांपेक्षा अनुभवांचे महत्त्व

कादंबरीतील संवाद हा तिच्या कथनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. अनेक ठिकाणी पात्रांमधील संवादातून त्यांचे विचार, अस्वस्थता, अपेक्षा आणि संघर्ष व्यक्त होतात. यामुळे कथानकाला केवळ वर्णनात्मक स्वरूप न राहता अनुभवात्मक स्वरूप प्राप्त होते.

विशेषतः प्राध्यापक आणि विद्यार्थी यांच्यातील संबंध, सहकाऱ्यांमधील संवाद आणि महाविद्यालयीन वातावरणातील प्रसंग यांमधून लेखकाने आपल्या निरीक्षणशक्तीचा वापर केला आहे. कादंबरीतील संवादांमुळे वाचकाला महाविद्यालयीन जगण्याचे एक वेगळे वास्तव जवळून पाहता येते.

विद्यार्थी हा कादंबरीतील महत्त्वाचा केंद्रबिंदू

प्राध्यापकाच्या व्यवसायाचे अंतिम उद्दिष्ट विद्यार्थी आहे. त्यामुळे शिक्षकांच्या वैयक्तिक संघर्षाबरोबर विद्यार्थ्यांचे भवितव्यही कादंबरीच्या आशयात महत्त्वाचे ठरते.

परीक्षा, अभ्यास, मार्गदर्शन, शैक्षणिक अपेक्षा आणि विद्यार्थ्यांशी असलेले नाते यांचा विचार करताना लेखक प्राध्यापकाची भूमिका केवळ वर्गात शिकविणाऱ्या व्यक्तीपुरती मर्यादित ठेवत नाहीत. विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यावर शिक्षकांच्या कृतींचा परिणाम होतो, ही जाणीव कादंबरीच्या आशयातून प्रकर्षाने जाणवते.

कादंबरीतील पुढील भागांत प्राध्यापकाच्या दैनंदिन कामकाजाबरोबरच अभ्यास, अध्यापन आणि विद्यार्थ्यांशी संबंधित जबाबदाऱ्यांचा विचार केलेला दिसतो. 

महाविद्यालयीन राजकारण आणि संस्थात्मक वास्तव

कादंबरीचा आणखी एक महत्त्वाचा स्तर म्हणजे महाविद्यालयीन राजकारण. एखाद्या संस्थेत व्यक्तीची गुणवत्ता पुरेशी असतेच असे नाही; संस्थात्मक संबंध, गटबाजी, पदे, अधिकार आणि निर्णयप्रक्रिया यांचाही व्यक्तीच्या व्यावसायिक जीवनावर परिणाम होतो.

लेखकाने या वातावरणाचे चित्रण करताना प्राध्यापकाच्या वैयक्तिक जीवनातील संघर्ष आणि संस्थेतील संघर्ष यांची सांगड घातली आहे. त्यामुळे ‘प्राध्यापकी’ ही फक्त अध्यापनाची प्रक्रिया न राहता एका मोठ्या व्यवस्थेचा भाग म्हणून समोर येते.

या संदर्भात कादंबरीतील ‘प्राध्यापक’ हे पात्र एका व्यक्तीचे प्रतिनिधित्व न करता संपूर्ण प्राध्यापकवर्गाच्या अनुभवांचे प्रतिनिधित्व करणारे प्रतीक म्हणून वाचता येते.

व्यवसाय आणि मूल्यव्यवस्था

कादंबरीतील एक महत्त्वाचा प्रश्न असा आहे की—प्राध्यापक होणे म्हणजे नेमके काय?

केवळ पगार घेणे, वर्ग घेणे, परीक्षा घेणे आणि प्रशासकीय काम करणे एवढेच प्राध्यापकाचे काम आहे का? की त्याची सामाजिक आणि बौद्धिक जबाबदारी त्यापेक्षा मोठी आहे?

या प्रश्नाभोवती कादंबरीचा आशय फिरताना दिसतो. प्राध्यापकाने सतत अभ्यास करणे, आपल्या विषयातील बदल समजून घेणे, विद्यार्थ्यांना योग्य दिशा देणे आणि स्वतःच्या ज्ञानात भर घालणे आवश्यक आहे, अशी मूल्यदृष्टी कादंबरीच्या विविध भागांतून पुढे येते. संशोधन, अभ्यास आणि शैक्षणिक गुणवत्तेबाबतचे विचारही पुढील अध्यायांत दिसतात. 

भाषाशैली : अनुभवातून आलेली सहजता

कादंबरीची भाषा प्रामुख्याने सहज, बोलकी आणि अनुभवाधारित आहे. पात्रांच्या संवादांमधून आणि प्रसंगांच्या निवेदनातून ग्रामीण तसेच महाविद्यालयीन जीवनाचा भाषिक पोत जाणवतो.

लेखकाने अवघड तात्त्विक भाषा न वापरता आपले अनुभव आणि निरीक्षणे कथारूपाने मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यामुळे कादंबरीचा आशय वाचकापर्यंत थेट पोहोचतो.

तथापि, काही ठिकाणी कादंबरीतील अनुभवकथन आणि वैचारिक भाष्य यांच्यातील सीमारेषा पुसट होते. काही प्रसंगांमध्ये लेखकाचा थेट हस्तक्षेप अधिक जाणवतो. त्यामुळे कादंबरी म्हणून तिचे कथात्मक सामर्थ्य अधिक वाढविण्यासाठी काही ठिकाणी प्रसंगप्रधानता आणखी वाढविता आली असती, असे समीक्षकाच्या भूमिकेतून म्हणता येईल.

आत्मकथनाचा स्पर्श

कादंबरी वाचताना लेखकाच्या प्रत्यक्ष अनुभवांचा स्पर्श अनेक ठिकाणी जाणवतो. शेवटच्या परिचयामध्ये लेखकाच्या प्राध्यापक म्हणून असलेल्या अनुभवांचा उल्लेख येतो आणि प्राध्यापकांच्या जीवनातील विविध प्रश्नांकडे लक्ष वेधले जाते. 

यामुळे कादंबरीतील अनेक प्रसंगांना अनुभवाची विश्वसनीयता प्राप्त होते. लेखकाने केवळ कल्पनेतून प्राध्यापकविश्व उभे केलेले नसून त्या विश्वातील जगणे, अडचणी आणि अंतर्विरोध जवळून अनुभवल्याचे जाणवते.

कादंबरीचा सामाजिक आशय

‘नास्तर प्राध्यापकी’चे महत्त्व केवळ प्राध्यापकांच्या प्रश्नांपुरते मर्यादित राहत नाही. शिक्षण आणि रोजगार, तरुणांचे भविष्य, सामाजिक विषमता, संस्थात्मक व्यवस्था आणि मूल्यांचा ऱ्हास यांसारखे व्यापक प्रश्न कादंबरीच्या आशयाला सामाजिक परिमाण देतात.

मुखपृष्ठावरील शिडीवर ‘रोजगार’, ‘जात’, ‘वशिला’, ‘लाच’, ‘दहशत’, ‘अडथळे’ अशा आशयदर्शक शब्दांचा वापर केलेला दिसतो. ही प्रतिमा कादंबरीच्या मध्यवर्ती संघर्षाचे प्रभावी दृश्यरूप म्हणता येईल. 

या अर्थाने प्राध्यापक होण्याचा संघर्ष हा एका व्यक्तीचा नसून आजच्या शिक्षित तरुणाच्या रोजगार आणि प्रतिष्ठेच्या शोधाचा संघर्ष ठरतो.

शीर्षक आणि आशय यांचा संबंध

कादंबरीच्या शीर्षकाची ताकद तिच्या आशयाशी असलेल्या संबंधात आहे. ‘प्राध्यापकी’ हा शब्द बाहेरून प्रतिष्ठेचा वाटतो; पण त्या प्रतिष्ठेच्या मागे असणारा संघर्ष, ताण, जबाबदारी आणि व्यवस्थेशी झगडा यामुळे त्याला ‘नास्तर’ हे विशेषण अर्थपूर्ण बनते.

यामुळे शीर्षक वाचकाला सुरुवातीपासूनच प्रश्न विचारते—

प्राध्यापक होणे खरोखरच इतके सन्मानाचे आणि सुखाचे आहे का? की त्या पदामागे अनेक न बोललेले संघर्ष दडलेले आहेत?

याच प्रश्नाचे विविध पातळ्यांवर उत्तर देण्याचा प्रयत्न कादंबरी करते.

कादंबरीचे बलस्थान आणि मर्यादा

‘नास्तर प्राध्यापकी’चे सर्वांत मोठे बलस्थान म्हणजे विषयाची वेगळेपणाची निवड आणि अनुभवाधारित मांडणी. मराठी कादंबरीत ग्रामीण जीवन, शेतकरी, दलित जीवन, स्त्रीजीवन, राजकारण यांसारख्या विषयांवर विपुल लेखन झाले आहे; परंतु प्राध्यापकाच्या व्यावसायिक जीवनातील अंतर्विरोधांना केंद्रस्थानी ठेवून कादंबरी लिहिणे ही या कृतीची स्वतंत्र ओळख ठरते.

दुसरे महत्त्वाचे बलस्थान म्हणजे लेखकाची व्यवस्थेकडे चिकित्सक दृष्टी. ते केवळ व्यक्तींना दोष देत नाहीत; तर व्यक्ती आणि व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधांचा विचार करतात.

मर्यादेच्या दृष्टीने पाहिले तर काही ठिकाणी विचारप्रधानता कथानकावर अधिक प्रभाव टाकते. प्रसंगांचे विस्ताराने चित्रण आणि पात्रांच्या अंतर्मनाचा अधिक सखोल शोध घेतला असता कादंबरीची कलात्मक परिणामकारकता आणखी वाढली असती. काही ठिकाणी अनुभवकथनाला अधिक संपादकीय बांधणी दिल्यास कथानकाचा वेग आणि एकसंधता वाढू शकली असती.

मात्र या मर्यादा कादंबरीच्या मूलभूत आशयाचे महत्त्व कमी करत नाहीत.

समारोप

‘नास्तर प्राध्यापकी’ ही केवळ प्राध्यापकाच्या जीवनाची कादंबरी नाही; ती शिक्षणव्यवस्थेतील माणसाचा शोध घेणारी कादंबरी आहे. प्राध्यापक होण्याचे स्वप्न, त्यासाठी करावा लागणारा संघर्ष, नोकरीच्या व्यवस्थेतील अडथळे, महाविद्यालयीन वातावरण, विद्यार्थी-शिक्षक संबंध, संशोधन-अध्यापनाच्या जबाबदाऱ्या आणि संस्थात्मक वास्तव या सर्वांचा मागोवा घेत लेखकाने एका व्यापक सामाजिक प्रश्नाला हात घातला आहे.

कादंबरीचा खरा प्रश्न ‘प्राध्यापकाची नोकरी मिळाली का?’ हा नाही; तर ‘प्राध्यापक झाल्यानंतरही माणूस म्हणून, शिक्षक म्हणून आणि ज्ञाननिर्मितीच्या प्रक्रियेतील घटक म्हणून आपण काय टिकवून ठेवतो?’ हा आहे.

म्हणूनच ‘नास्तर प्राध्यापकी’कडे एका व्यावसायिक क्षेत्राचे दस्तऐवजीकरण म्हणूनही पाहता येते आणि शिक्षणव्यवस्थेतील विसंगतींच्या चिकित्सक साहित्यिक मांडणीच्या रूपातही.

कादंबरीच्या शेवटी लेखकाचा परिचय देताना प्राध्यापकांच्या जीवनातील विविध प्रश्न, महाविद्यालयीन वातावरणातील अनुभव आणि त्या अनुभवांतून आलेली लेखनाची प्रेरणा स्पष्ट होते. त्यामुळे संपूर्ण कृतीकडे पाहताना अनुभव, निरीक्षण आणि सामाजिक भाष्य यांचा संगम हे तिचे वैशिष्ट्य ठरते. 

‘नास्तर प्राध्यापकी’ म्हणूनच प्राध्यापकांच्या जगण्याकडे नव्याने पाहायला लावणारी आणि शिक्षणव्यवस्थेतील वास्तवावर विचार करायला भाग पाडणारी कादंबरी ठरते.