संपादकीय

प्रबुद्ध भारताची नवी पहाट आणि संविधानाचा जागर

प्रिय रसिक वाचकहो, सप्रेम जय भीम!

चैत्राच्या लख्ख उन्हात जेव्हा निसर्ग आपली पालवी बदलतो, तेव्हा अवघ्या भारताच्या मनात एका महासूर्याचा प्रकाश दाटून येतो. तो महासूर्य म्हणजे भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर! आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त ‘साहित्यामूलाग्र’चा हा डॉ बाबासाहेब आंबेडकर विशेषांक’ आपल्या हाती देताना मला सार्थ अभिमान वाटत आहे. हा अंक केवळ कागदावरची अक्षरे नसून, बाबासाहेबांनी दिलेल्या स्वातंत्र्य, समता, बंधुता आणि न्यायाच्या मूल्यांचा एक साहित्यिक आविष्कार आहे.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे केवळ एका विशिष्ट समाजाचे नेते नव्हते, तर ते ‘अनंत पैलूंचे सामाजिक योद्धा’ होते. त्यांच्या विचारांची व्याप्ती अर्थशास्त्रापासून समाजशास्त्रापर्यंत आणि कायद्यापासून धम्मापर्यंत पसरलेली आहे. आजच्या काळात जेव्हा आपण संविधान संस्कृतीचा विचार करतो, तेव्हा जाणवते की, बाबासाहेबांनी दिलेले संविधान हे केवळ शासन चालवण्याचे पुस्तक नाही, तर ती मानवी जीवनाला ‘सुंदर’ करणारी एक जीवनपद्धती आहे.

या विशेषांकाची मांडणी करताना आम्ही साहित्याच्या विविध अंगांना स्पर्श केला आहे:

१. साहित्याचे नवे सौंदर्यशास्त्र:

डॉ. सर्जनादित्य मनोहर यांनी आंबेडकरवादी साहित्याच्या सौंदर्यशास्त्रावर अत्यंत मौलिक मांडणी केली आहे. साहित्याने केवळ रंजन न करता ‘माणूस’ केंद्रस्थानी ठेवून जीवनाची पुनर्रचना कशी करावी, याचे दिशादर्शन या अंकातून घडते.

२. वैचारिक मंथन आणि चिकित्सा:

प्रा. मनोज भगत यांचा ‘सामाजिक योद्धा’ हा लेख आणि डॉ. प्रकाश राठोड यांचा ‘संविधान संस्कृती’वरील लेख आजच्या बदलत्या काळात बाबासाहेबांच्या विचारांची नेमकी प्रासंगिकता अधोरेखित करतात. केवळ गौरव करण्यापेक्षा त्यांच्या विचारांची चिकित्सा करणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल, हा आमचा यामागील उद्देश आहे.

३. कथा आणि कवितेतून उमटलेले वास्तव:

डॉ. कोंडबा हाटकर यांची ‘पुढारी’ ही कथा ग्रामीण भागातील नेतृत्वाचा संघर्ष मांडते, तर मोक्षदा विजय बेलखेडे यांची ‘मिलिंदचा सुवर्णपुत्र’ ‘ही कथा शिक्षणाने होणाऱ्या प्रबुद्धतेचा साक्षात पुरावा आहे. तसेच त्यांची ‘तू होतास म्हणून’ दीन- दलितांच्या जगण्याचं सोनं झालं. यासोबतच विजय बेलखेडे, छाया चक्रनारायण आणि इतर कवींच्या कवितांतून बाबासाहेबांच्या उपकारांची कृतज्ञता आणि ‘धम्मसूर्या’चा नवा उजेड प्रकटला आहे.

४. महिला अधिकार आणि सुरक्षा:

प्रा. डॉ. विजय चव्हाण यांनी महिला सुरक्षिततेच्या कायद्यांवर विचारलेला प्रश्न बाबासाहेबांच्या ‘हिंदू कोड बिल’ आणि स्त्री-मुक्तीच्या स्वप्नांची आठवण करून देते.

हा विशेषांक म्हणजे ज्ञानाच्या महासागरातील काही थेंब वेचण्याचा आमचा छोटासा प्रयत्न आहे. “शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे,” हा मंत्र सार्थ ठरवणारा हा अंक वाचकांना केवळ माहिती देणार नाही, तर त्यां स्वतःचा ना अंतर्मुख करून कृती करण्यास प्रवृत्त करेल, अशी मला खात्री आहे.

‘अत्त दीप भव’ या बुद्धवचनाचा वारसा आणि बाबासाहेबांनी सांगितलेला समतेचा मार्ग पुढे नेण्यासाठी आपण कटिबद्ध होऊया. या ज्ञान यज्ञात सहभागी झालेल्या सर्व लेखक, कवी आणि समीक्षकांचे मी मनःपूर्वक आभार मानतो.

महामानवाच्या स्मृतीस आणि त्यांच्या अफाट कर्तृत्वास विनम्र अभिवादन.