माणूस, माती आणि मन
प्रिय वाचकहो,
‘साहित्यामूलाग्र’च्या ऑगस्ट २०२६च्या अंकात आपल्याला कथा, कविता आणि लेख यांच्या माध्यमातून माणूस आणि त्याच्या भोवतालच्या जगाचे अनेक पदर उलगडताना दिसतात. ग्रामीण जीवनापासून आधुनिकतेपर्यंत, नशिबापासून कष्टापर्यंत, आईच्या ममतेपासून बुद्धविचारापर्यंत आणि वैयक्तिक भावविश्वापासून सामाजिक वास्तवापर्यंत या अंकाचा साहित्यिक प्रवास व्यापक आहे.
कथा विभागातील श्रीकृष्ण श्यामसुंदर यांची ‘अनपोज्’ ग्रामीण जीवनातील विनोद, बोलीभाषा आणि सामाजिक-राजकीय वास्तव यांचा वेध घेते. ग्रामीण समाजव्यवस्थेतील महत्त्वाकांक्षा, माणसांचे व्यवहार आणि राजकारणातील विसंगती यांकडे उपरोधिक नजरेने पाहणारी कथा वाचकाला हसवतानाच विचार करायला लावते.
कविता विभागाची सुरुवात सुभाष पुं. डहाणे यांच्या ‘व्याप’ कवितेने होते. संसाराचे ओझे, जगण्यासाठीची धडपड, आशा-निराशा आणि धनाच्या मोहाचे वास्तव या कवितेतून व्यक्त होते. त्याच कवीची ‘नशीब’ ही कविता नशिबाला दोष देत बसण्यापेक्षा कष्ट आणि प्रयत्नांवर विश्वास ठेवण्याचा संदेश देते या कवितेमधून सामान्य माणसाच्या जगण्यातील संघर्ष आणि त्याची जिद्द ठळकपणे समोर येते.
देवानंद पवार यांची ‘आई संदर्भ : चिंतन’ आईच्या संकल्पनेला केवळ ममतेपुरते मर्यादित न ठेवता तिला समता, न्याय, स्वातंत्र्य, बंधुत्व, प्रबोधन आणि परिवर्तनाशी जोडते. आई ही एका व्यक्तीची ओळख न राहता मानवतेचे आणि परिवर्तनाचे व्यापक प्रतीक बनते. मातृत्वाच्या संकल्पनेचा हा वैचारिक विस्तार या कवितेला विशेष अर्थ प्राप्त करून देतो.
डॉ. रोहित तळवलकर यांचे ‘करणीय मेत्तसुत्त’ करुणा, मैत्री आणि सर्व जीवांप्रती सद्भावनेचा विचार पुढे आणते. आजच्या संघर्षमय आणि विभाजनाच्या वातावरणात मैत्री, करुणा आणि शांततावादी विचारांची गरज अधिक आहे. साहित्याने माणसाला अधिक माणूस बनवावे, हीच या प्रकारच्या चिंतनाची खरी दिशा आहे.
स्वामी बोबडे यांची ‘माणूस आणि आज’ आधुनिक यंत्रयुगातील माणसाच्या बदललेल्या जीवनाकडे प्रश्नार्थक नजरेने पाहते. निसर्गातील प्रत्येक घटकाची स्वतःची लय असताना पैसा, तंत्रज्ञान आणि आधुनिकतेच्या वेगात माणूस स्वतःची लय हरवत चालला आहे का, हा प्रश्न कविता उपस्थित करते.
तुषार रडके यांची ‘अगं तूच सांग ना….’ आणि वैष्णवी गिरी यांची ‘मनातल्या गोष्टी’ मानवी मनाच्या भावनिक विश्वात घेऊन जातात. प्रेम, अपेक्षा, अंतर्मनातील संघर्ष, एकटेपणा आणि न बोलल्या गेलेल्या भावनांना या रचना शब्द देतात. मन समजून घेणे हीच कदाचित माणसाला समजून घेण्याची पहिली पायरी आहे.
बानासुत यांची ‘माझा बाप मेंढपाळ’ ही कविता कष्टकरी बापाच्या जीवनाचे हृदयस्पर्शी चित्र उभी करते. ऊन, वारा, पाऊस आणि रानोमाळ भटकंतीतही कुटुंबासाठी झटणारा बाप हा ग्रामीण श्रमसंस्कृतीचा प्रतिनिधी बनतो. त्याच्या श्रमांकडे पाहताना केवळ दया नव्हे, तर त्याच्या कष्टांमागील स्वाभिमान आणि त्याग समजून घेणे आवश्यक आहे.
कांचन मिसाळ (तिडके) यांची ‘सावध हो जरा’ या रचनेच्या शीर्षकातूनच आजच्या मराठी माणसाला सावधपणाची गरज आहे असे अधोरेखित करते. आधुनिक जीवनातील विविध आव्हानांच्या काळात विवेक, सजगता आणि आत्मभान ही माणसाची महत्त्वाची शस्त्रे आहेत.
या अंकातील समीक्षा-लेख विभागात प्रा. डॉ. गजानन घोंगाटे यांचा ‘प्रभारी प्राचार्य डॉ. प्रल्हाद वावरे सर : एक संघर्षशील व्यक्तिमत्त्व’ हा लेख संघर्षातून घडलेल्या व्यक्तिमत्त्वाचा मागोवा घेतो. एखाद्या व्यक्तीच्या यशामागील संघर्ष आणि मूल्यांची जाणीव करून देणारे व्यक्तिचित्रण प्रेरणेचे साधन ठरते.
तर सुशील केकान यांचा ‘कोयत्याच्या पात्यावरची स्वप्ने’ हा लेख ऊसतोड कामगारांच्या जीवनातील कष्ट आणि स्वप्नांचा अत्यंत जिवंत पट उभा करतो. हातातील कोयता ऊस कापतो; पण त्या प्रत्येक घावामागे मुलांच्या शिक्षणाची, कुटुंबाच्या भवितव्याची आणि जगण्याला उभे करण्याची स्वप्ने असतात. श्रमाच्या प्रत्येक थेंबामागे एक अदृश्य स्वप्न असते, ही जाणीव या लेखातून अधिक तीव्र होते.
या अंकातील साहित्यकृतींची एकत्रित वाटचाल आपल्याला एका महत्त्वाच्या जाणिवेपर्यंत घेऊन जाते—माणूस कितीही आधुनिक झाला तरी त्याचे जगणे मातीशी, श्रमाशी, नात्यांशी आणि भावनांशी जोडलेले आहे.
नशीब असो किंवा कष्ट, आई असो किंवा बाप, प्रेम असो किंवा एकटेपणा, निसर्ग असो किंवा आधुनिकता—या प्रत्येक विषयाच्या केंद्रस्थानी माणूस आहे. आणि माणसाला समजून घेण्याचा प्रयत्न म्हणजेच साहित्य.
आजच्या वेगवान जगात आपण यंत्रांच्या अधिक जवळ आणि माणसांपासून अधिक दूर जात आहोत का? आपल्या विकासाच्या प्रवासात माणुसकी, समता, करुणा आणि संवेदना टिकून आहेत का? हे प्रश्न या अंकातील अनेक रचना थेट किंवा अप्रत्यक्षपणे आपल्या मनासमोर ठेवतात.
‘साहित्यामूलाग्र’चा हा अंक म्हणूनच केवळ साहित्यवाचनाचा अनुभव देत नाही; तो आपल्याला थांबवतो, विचार करायला लावतो आणि आपल्या सभोवतालच्या माणसांकडे नव्या नजरेने पाहायला शिकवतो.
शब्दांच्या या प्रवासात आपणही सहभागी व्हावे, साहित्याशी संवाद साधावा आणि आपल्या काळाचे भान अधिक समृद्ध करावे, हीच अपेक्षा.
साहित्य जिवंत राहते ते वाचकाच्या मनात प्रश्न निर्माण झाल्यावर.
आणि समाज जिवंत राहतो तो त्या प्रश्नांची उत्तरे शोधू लागल्यावर.
आपल्या साहित्यप्रेमाला मनःपूर्वक शुभेच्छा!
– संपादक
विजय बेलखेडे
‘साहित्यामूलाग्र’