संवेदनांच्या विविध वाटा
प्रिय वाचकहो,
‘साहित्यामूलाग्र’च्या जुलै २०२६च्या अंकाचे हे नवे पर्व आपल्या हाती देताना मनात एक वेगळीच साहित्यिक समाधानाची भावना आहे. साहित्य हे समाजाच्या केवळ बाह्य वास्तवाचे चित्रण करत नाही, तर माणसाच्या मनातील सूक्ष्म हालचाली, नात्यांतील गुंतागुंत, संघर्ष, प्रेम, वेदना आणि सामाजिक अस्वस्थता यांनाही शब्द देते. या अंकातील कथा, कविता आणि समीक्षा यांचा प्रवास पाहिला तर याच संवेदनशीलतेची विविध रूपे अनुभवायला मिळतात.
कथा विभागातील मिलिंद अवचित इंगळे यांची ‘कृतज्ञतेचे घरटे’ आणि माधूराज (माधवी भूत) यांची ‘हूल’ या कथा जीवनाकडे वेगवेगळ्या अनुभवांच्या चष्म्यातून पाहायला लावतात. ‘कृतज्ञता’ ही मानवी नात्यांना अर्थ देणारी भावना आहे, तर ‘हूल’सारखा अनुभव माणसाला सावधपणा, विवेक आणि अनपेक्षित माणुसकीचे महत्त्व शिकवतो. जीवनात घडणाऱ्या घटना केवळ घटना राहत नाहीत; त्या आपल्या विचारविश्वाला आकार देतात, हे या कथांमधून जाणवते.
कविता विभागात भावविश्वाचा मोठा पट उलगडतो. सुभाष पुं. डहाणे यांच्या ‘रूसवा’मध्ये नात्यातील हळवेपणा, डॉ. गजानन घोंगाटे यांच्या ‘दोघांच्या अंतरी’मध्ये मनामनातील भावबंध, तर मिलिंद अवचित इंगळे यांच्या ‘कामना’मध्ये प्रेमासोबतच गरिबी, भूक आणि कुटुंबाच्या जबाबदाऱ्यांचे कठोर वास्तव दिसते.
सुशील केकान यांची ‘हाय विठोबा’ ही कविता भक्तीच्या वाटेवरून सामाजिक प्रश्नांकडे वळते. वारी, संतपरंपरा आणि विठ्ठलभक्तीच्या संदर्भातून शोषित, पीडित, वंचित आणि कष्टकरी माणसाच्या जगण्याचा प्रश्न उपस्थित होतो. भक्ती आणि सामाजिक जाणीव यांचा हा संगम आजच्या काळात विशेष महत्त्वाचा आहे.
स्वामी बोबडे यांची ‘सौंदर्य’ आकर्षण आणि प्रेमाच्या भावविश्वाचा वेध घेताना त्यामागे असलेल्या जगण्याच्या वास्तवाचीही जाणीव करून देते. तर विशाल वानखडे यांची ‘मला कोणी समजून घेतलंच नाही’ आणि निलेश थाटकर यांची ‘आठवणी’ अंतर्मनातील एकाकीपणा, स्मृती आणि भावनिक पोकळीचे स्वर व्यक्त करतात.
सुनिल ढोकणे यांची ‘पाऊस आटलेला’ पर्यावरणीय संकटाची जाणीव करून देते, तर सुनिता इंगळे यांची ‘लोकशाहीचा हंबरडा’ लोकशाही मूल्यांबद्दलची अस्वस्थता आणि सामाजिक वास्तवाचे भान जागवते. एका कवितेत आटणारा पाऊस आहे, तर दुसरीकडे आटत चाललेल्या सामाजिक संवेदनांचा प्रश्न आहे. दोन्ही रचना आपल्या काळाकडे गांभीर्याने पाहण्यास भाग पाडतात.
या अंकातील ‘प्रश्नांच्या मातृभाषेतील मर्मविधान!’ हा समीक्षा-लेख साहित्यकृतीकडे चिकित्सकपणे पाहण्याचे महत्त्व अधोरेखित करतो. साहित्य वाचणे जितके महत्त्वाचे, तितकेच त्यामागील विचार, अनुभव आणि सामाजिक संदर्भ समजून घेणेही आवश्यक आहे.
या अंकातील विविध रचनांकडे एकत्रितपणे पाहिले तर प्रेमापासून लोकशाहीपर्यंत, वैयक्तिक वेदनेपासून सामाजिक प्रश्नांपर्यंत आणि आठवणींपासून पर्यावरणाच्या चिंतेपर्यंत एक विस्तीर्ण भावविश्व आपल्यासमोर उभे राहते.
आजच्या काळात माणूस तंत्रज्ञानाने अधिक जवळ आला असला, तरी मनाने मात्र अनेकदा एकाकी होत आहे. अशा वेळी साहित्य माणसाला पुन्हा स्वतःशी आणि इतरांशी जोडण्याचे काम करते. शब्दांच्या माध्यमातून दुसऱ्याचे दुःख समजून घेणे, दुसऱ्याच्या आनंदात सहभागी होणे आणि समाजातील प्रश्नांबद्दल संवेदनशील होणेळ-हीच साहित्याची खरी ताकद आहे.
‘साहित्यामूलाग्र’ हे केवळ साहित्य प्रकाशित करणारे विचारपीठ नसून विविध अनुभव, विचार आणि संवेदनांना एकत्र आणणारे विचारपीठ व्हावे, ही आमची भूमिका आहे.
या अंकातील प्रत्येक रचना वाचकाच्या मनात एखादा प्रश्न, एखादी भावना किंवा एखादी नवी जाणीव जागवेल, अशी अपेक्षा.
आपल्या साहित्यप्रेमाला मनःपूर्वक अभिवादन!
– संपादक
विजय बेलखेडे
‘साहित्यामूलाग्र’